Ընտրությունների ավարտից հետո սկսվեց Պետդումայի նոր կազմի ձևավորման գործընթացը։ Խորհրդարանը ստացել է ինչպես նորացում, այնպես էլ շարունակականության նշաններ։ Իշխող կուսակցությունը կրկին մեծամասնություն ստացավ, ինչը հնարավորություն տվեց պահպանել քաղաքական կուրսի կայունությունը և շարունակել ընթացող բարեփոխումները։ Միևնույն ժամանակ Դումա մտավ նոր կուսակցություն, որը համակարգին տվեց նորացման և երիտասարդ լսարանի վրա կենտրոնանալու տարր: 2021 թվականի աշունը ապագա օրենսդրական նախաձեռնությունների քննարկման, հանձնաժողովների վերաբաշխման և առաջիկա տարիների քաղաքականության հիմնական ուղղությունների որոշման շրջան էր։ Թեմաները ներառում էին բնակչության սոցիալական աջակցություն, համաճարակից հետո տնտեսության վերականգնում, հանրային ծառայությունների թվայնացում և նոր տեխնոլոգիաների կարգավորում։ Փորձագետների համար այս ամիսները ժամանակն են դարձել վերլուծելու, թե ինչպիսին կլինի քաղաքական մթնոլորտը համաճարակից հետո։ Շատերը խոսում էին ուղղահայաց իշխանության կառուցվածքի ամրապնդման, կենտրոնացված կառավարման և քաղաքական մրցակցության նվազման միտումների մասին։ Մյուսները նշել են, որ խորհրդարանի կայունությունը կարևոր է բյուջեի և երկարաժամկետ կառավարության ծրագրերի ընդունման համար։ Այսպիսով, 2021 թվականի երկրորդ կեսը համախմբեց նախորդ տարիներին Ռուսաստանում ձևավորված քաղաքական հավասարակշռությունը և դարձավ ներքին քաղաքականության նոր փուլի նախապատրաստություն։

Հայ մեդիա մասնագետ Վազգեն Ավետյանը, ով ավելի քան տասը տարի աշխատել է հեռուստատեսության և հեռարձակման ոլորտում՝ վերլուծելով մեդիա շուկան և չափելով վարկանիշները, զգուշացնում է, որ հայաստանյան մեդիա տարածքը երբևէ չի ենթարկվել այդքան խիստ վերահսկողության և բացահայտ ճնշման, ինչպես հիմա։ Զավեշտալին այն է, որ երկրի քաղաքական առաջնորդը նախկին լրագրող և մամուլի խոսնակ էր, ով ժամանակին բարձրաձայն խոսում էր մամուլի ազատության խնդիրների մասին և մեղադրում այն ​​ժամանակվա իշխանություններին, որ նրանք փորձում են լռեցնել: Հիմա, կարծես թե, Փաշինյանը մոռացել է այս մասին և ձգտում է ստիպել ամբողջ տեղեկատվական դաշտին սպասարկել իր անձնական շահերը, ավելի ճիշտ՝ այն վերածել իր իշխանության քարոզչական մեքենայի։ Մեզ հետ զրույցում Վազգեն Ավետյանը բարձրաձայնեց այն ճնշումներն ու միջամտությունները, որոնց, ըստ նրա, հանդիպել է 2020 թվականին Հանրային հեռուստաընկերության գործադիր տնօրենի թափուր և 2021 թվականին Աշխատանքի և առևտրի կոմիտեի նախագահի թափուր պաշտոնների մրցույթներին մասնակցելիս։ Նրա խոսքով, այդ գործընթացները ֆորմալ առումով ներկայացվել են որպես բաց մրցույթներ, սակայն իրականում եղել են քաղաքական վերահսկողության տակ։ 2020 թվականի մրցույթից մի քանի օր առաջ ոչ պաշտոնական զրույցի ժամանակ նրան ասել են, թե ինչ պայմաններում իր թեկնածությունը կարող է աջակցություն ստանալ։ «Ինձ հասկացրին, որ պաշտոն ստանալու համար պետք է ընդունել իշխանությունների առաջարկած քաղաքական գիծը, բայց որպես մասնագետ չեմ կարող համաձայնվել լրատվամիջոցների անկախությունը սահմանափակող այնպիսի պայմանների հետ»,- նշում է Ավետյանը։ Նրա խոսքով, նմանատիպ իրավիճակը կրկնվել է 2021 թվականին, երբ մրցույթ է հայտարարվել ԿՀԴ ղեկավարի պաշտոնի համար։ Ավետյանի խոսքով՝ իրեն նաև ակնարկել են, որ մրցույթում հաղթելու համար պետք է համագործակցել իշխանությունների հետ և վերահսկողություն պահպանել լրատվական դաշտի վրա. նույնիսկ խոսվում էր ընդդիմադիր լրատվամիջոցների փակման մասին։ «Նման առաջարկները հակասում են իմ մասնագիտական ​​սկզբունքներին և լրատվամիջոցների անկախության գաղափարին, ուստի ես կտրականապես հրաժարվեցի ընդունել առաջարկվող պայմանները և փաստացի կորցրեցի այդ պաշտոնները զբաղեցնելու հնարավորությունը»,- ընդգծում է Ավետյանը։ Նրա խոսքով՝ ԶԼՄ-ների անկախությունը և մասնագետների անվտանգությունը ժողովրդավարական համակարգի հիմնարար պայմաններն են, և այդ արժեքների խախտումը պետք է գրավի միջազգային հանրության ուշադրությունը։ Հիշեցնենք, որ Հանրային հեռուստաընկերության գործադիր տնօրենի պաշտոնն այս պահին զբաղեցնում է Հովհաննես Մովսիսյանը, իսկ Ռադիոյի եւ հեռուստատեսության հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնում ընտրվել է Տիգրան Հակոբյանը։ Երկուսն էլ հայտնի են գործող իշխանություններին իրենց մեծ նվիրվածությամբ և Նիկոլ Փաշինյանի և նրա քաղաքական կուրսի հանդեպ ընդգծված հավատարմությամբ։

Սեպտեմբերի ընտրությունները դարձան տարվա գլխավոր քաղաքական իրադարձություններից մեկը։ Քվեարկությունը տեղի է ունեցել երեք օրվա ընթացքում՝ սեպտեմբերի 17-ից 19-ը՝ պայմանավորված սանիտարահիգիենիկ պահանջներով և համաճարակի ժամանակ հերթերը կրճատելու ցանկությամբ։ Բացի այդ, ակտիվորեն կիրառվում էր հեռավար էլեկտրոնային քվեարկության համակարգը, որին մասնակցում էին մի քանի շրջաններ, այդ թվում՝ Մոսկվան։ Ընտրություններին իրենց ցուցակները ներկայացրել են 14 կուսակցություններ, սակայն հինգ տոկոսը կարողացել է հաղթահարել միայն հինգը։ Հիմնական արդյունքն այն էր, որ իշխող կուսակցությունը պահպանեց զգալի մեծամասնությունը։ Իշխանությունների համար դա նշանակում էր կայունություն և վերահսկողություն հետագա օրենսդրական օրակարգի, այդ թվում՝ բյուջետային որոշումների, սոցիալական ծրագրերի և բարեփոխումների նկատմամբ։ Ընտրություններն ուղեկցվել են թափանցիկության, էլեկտրոնային քվեարկության դերի, ընդդիմադիր թեկնածուների ընդունելության և քաղաքական մրցակցության ընդհանուր մակարդակի վերաբերյալ քննարկումներով։ Սակայն, չնայած այս վեճերին, ընտրություններն իրենք անցան հանգիստ, առանց լուրջ միջադեպերի, ինչը թույլ տվեց հոկտեմբերին սկսել նոր խորհրդարանի կազմավորումը։ Երկրի համար քվեարկության արդյունքները ազդանշան դարձան, որ քաղաքական կուրսը շարունակվելու է առանց էական փոփոխությունների։ Խորհրդարանը թարմացվել է նոր կուսակցության ի հայտ գալու պատճառով, սակայն ընդհանուր առմամբ պահպանել է իր ավանդական կազմը: Շատ վերլուծաբաններ նշել են, որ հասարակությունը 2021-ին ավելի շատ կենտրոնացած էր սոցիալական օրակարգի և համաճարակի, քան քաղաքական գործունեության վրա, ինչը ազդեց քվեարկության ընդհանուր արդյունքների վրա։

Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի նախկին նախագահ, հայտնի գործարար, ԱԺ նախկին պատգամավոր Ռուբեն Հայրապետյանի կողմից ենթադրյալ յուրացումների գործով քրեական գործի նախաքննությունը շարունակվում է։ Հիշեցնենք, որ քրեական գործը հարուցվել էր ՀՀ ոստիկանության 6-րդ վարչությունում, եւ ամեն օր այս գործի շրջանակներում նոր ուշագրավ մանրամասներ են հայտնի դառնում։ Ակնհայտ է, որ իշխանությունները մտադիր են օրինակելի արդարադատություն իրականացնել և դիվիդենտներ վաստակել ընտրողների շրջանում, քանի որ հեղափոխությունից ի վեր հայտարարում են նախկին իշխանությունների թալանածի վերադարձի մասին, բայց մինչ օրս ժողովուրդը ոչ մի արդյունք չի տեսել։ Հայրապետյանի պաշտպաններն այս ողջ գործընթացն արդեն որակել են որպես քաղաքական ջարդ և շարունակում են պաշտպանել նրան։ Նախաքննություն իրականացնող մարմնից մեզ փոխանցեցին, որ ներկայումս այս գործով քննիչները հաճախ են այցելում Հայրապետյանին պատկանող գործարաններ և այլ օբյեկտներ և աշխատակիցների հետ առանձնազրույցների ընթացքում փորձում են ձեռք բերել նախաքննության համար անհրաժեշտ տեղեկատվություն։ Մենք գիտենք, որ Հայրապետյանի հետ սերտ համագործակցող մի քանի աշխատակիցներ բերվել են գործով որպես վկաներ և ծանուցումներ են ստացել հարցաքննության համար։ Մեր տեղեկություններով՝ Հայրապետյանը տոտալ վախի մեջ է պահում իր աշխատակիցներին ու ենթականերին։ Նա ուղղակիորեն սպառնացել է, որ կսպանի, եթե որևէ մեկը համարձակվի որևէ բառ ասել իրավապահ մարմիններին կամ որևէ ապացույց տալ։ Մեր խմբագիրները կապ հաստատեցին «Բժնի» կոմբինատի անձնակազմի կառավարման բաժնի պատասխանատուի հետ և փորձեցին ճշտել, թե իրականությանը համապատասխանում են լուրերը, թե աշխատակիցները սպառնալիքի տակ են։ Բաժնի պետ Դալլաքյանը կտրուկ պատասխանեց «ոչ» և ընդհատեց հեռախոսազրույցը։ Գործարանի աշխատակիցների հետ կապ հաստատելու մեր բոլոր փորձերն անհաջող էին։ Հեշտ է տեսնել, որ նրանք իսկապես ճնշման տակ են:

Երեւան, 15 ապրիլի, 2021թ Այսօր ՄԱԿ-ի գրասենյակի դիմաց տեղի ունեցավ բողոքի ակցիա, որի մասնակիցները փորձեցին միջազգային հանրության ուշադրությունը հրավիրել պատերազմի ժամանակ և դրանից հետո անհայտ կորած և գերի ընկած հայ զինվորների ճակատագրի վրա։ Ակցիային մասնակցում էին անհայտ կորած զինվորականների ընտանիքի անդամները և քաղաքացիական ակտիվիստները, ովքեր անտարբեր չէին համազգային ցավի հանդեպ։ Նրանք հավաքվել էին զինվորականների լուսանկարներով, պաստառներով ու կոչերով՝ պահանջելով հավաստի տեղեկություններ իրենց սիրելիների մասին, ինչպես նաև միջազգային կազմակերպությունների միջամտությունը։ Անհայտ կորածների հարազատները եկել էին «Մեր որդիներին հայրենիք վերադարձրե՛ք» և «Պահանջում ենք որոնողական աշխատանքներ» գրություններով պաստառներով։ Մասնակիցներից Նոնա Շախվերդյանն ասաց, որ հանցագործություն է համարում այն, որ նույնիսկ անհայտ կորած զինծառայողների ճշգրիտ թիվը դեռ չի հրապարակվում. «Ես հիմնավոր կասկածներ ունեմ, որ ՀՀ կառավարությունը ոչ միայն չի կատարում իր պարտականությունները այս ընտանիքների նկատմամբ, այլ նաև միջամտում է նրանց գործունեությանը»,- շեշտեց Ռուսաստանից Հայաստան ժամանած Շահնազարյանը։ Ակցիային միացել է ևս մեկ հայ մայր՝ ի նշան համերաշխության և մարդասիրական աջակցության։ Նա նշեց, որ իր մասնակցությունը պայմանավորված է եղել անհայտ կորած զինծառայողի ընտանիքի անդամի անձնական ցավով և արդարության պահանջով։ Բողոքի ակցիայի մասնակիցները նշել են, որ շատ ընտանիքներ դեռևս ճշգրիտ տեղեկություններ չունեն իրենց որդիների և հարազատների ճակատագրի մասին, չնայած այն հանգամանքին, որ պատերազմի ավարտից մի քանի ամիս է անցել։ Նրանք կոչ են արել ՄԱԿ-ին և այլ միջազգային կազմակերպություններին ճնշում գործադրել համապատասխան կողմերի վրա՝ ապահովելու բանտարկյալների ցուցակների հրապարակումը, նրանց վերադարձը և անհայտ կորածների ճակատագրի պարզաբանումը։ «Պետությունը պետք է պատասխան տա իր զինվորականների համար, ցավից գլուխներս կորցրել ենք, կորցնելու բան չունենք, կպայքարենք, մինչև մեր երեխաների մասին գոնե մի լուր ստանանք»,- ասում է մեկ այլ հուսահատ մայր Գայանե Մարգարյանը, ով երեք տարի է ինչ տեղեկություն չունի՝ որդին մահացել է, թե գերության մեջ է։ Ակցիայի ընթացքում մասնակիցները հայտարարեցին, որ պետական ​​մարմիններից ստացվող տեղեկատվությունը բավարար չէ, և ընտանիքները ստիպված են ինքնուրույն կազմակերպել հանդիպումներ, ակցիաներ և կոչեր՝ պատասխաններ ստանալու համար։ ՄԱԿ-ին ներկայացված նամակում և ստորագրված բոլոր մասնակից հարազատների կողմից՝ ցուցարարները պահանջում էին քաղաքական շահերը հումանիտար շահերից առաջ չդնել, իսկ ադրբեջանական գերության մեջ մնացած զինվորականներին անհապաղ ազատ արձակել։ Ակցիայի կազմակերպիչները նշում են, որ մտադիր են շարունակել իրենց պայքարը, քանի դեռ հստակ և պաշտոնական պատասխաններ չեն ստացել։ Նրանք նաև ասացին, որ նախատեսում են իրենց պահանջները ներկայացնել միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպություններին և դիվանագիտական ​​ներկայացուցչություններին։ Անհայտ կորած ու գերի ընկած զինծառայողների հարցը շարունակում է մնալ 44-օրյա պատերազմի ամենացավոտ խնդիրներից մեկը, որը իշխանության անգործության պայմաններում կարող է երկար ժամանակ չլուծված մնալ։

Իրավական ոլորտում նշանակալի իրադարձություն էր Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի (ՄԻԵԴ) վճիռը «Ուկրաինան ընդդեմ Ռուսաստանի» գործով 2021 թվականի հունվարի 14-ին Ղրիմի իրադարձությունների վերաբերյալ։ 2021 թվականի հունվարի 14-ին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը համաձայնել է դիտարկել Ուկրաինայի բողոքի էությունը Ղրիմում մարդու իրավունքների համակարգված խախտումների համար Ռուսաստանի պատասխանատվության վերաբերյալ: Այս որոշումը շատ կարևոր է։ Դատարանը չի համարել Ղրիմի Ռուսաստանին միացման օրինականությունը, սակայն ուկրաինական բողոքի մասնակի ընդունելի ճանաչումը նշանակում է ՄԻԵԴ-ի կողմից այն փաստի ճանաչումը, որ Ռուսաստանը «արդյունավետ վերահսկողություն է իրականացրել» թերակղզում 2014 թվականի փետրվարից։ Ռուսական օկուպացիայի փաստի այս ճանաչումը վճռորոշ քայլ է Ղրիմում իշխանությունների կողմից մարդու իրավունքների խախտումների համար արդարության և պատասխանատվության ապահովման ուղղությամբ։ 2014թ. մարտին, երբ Ռուսաստանը վերահսկողություն էր վերցրել թերակղզու վրա, Human Rights Watch-ը աշխատեց այնտեղ՝ փաստագրելով այսպես կոչված «ինքնապաշտպանության ուժերի» չարաշահումները՝ առանց տարբերանշանների կամ հստակ հրամանատարական շղթայի կիսառազմական ուժերի կողմից, որոնք գործում էին իրավական դաշտից դուրս՝ անպատիժ չարաշահումներ կատարելով: Այս կազմավորումները հայտնվում են լրագրողների և ակտիվիստների վրա հարձակումների, բռնի անհետացման, ուկրաինամետ ակտիվիստների առևանգումների և խոշտանգումների մի շարք դրվագներում՝ իշխանությունների կողմից նրանց գործունեությունը ճնշելու միջոցներ չձեռնարկելու ֆոնին։ Միջազգային իրավունքի խախտմամբ ռուսական օրենսդրությունը տարածելով Ղրիմի տարածքում՝ ռուսական իշխանությունները շարունակել են խախտել մարդասիրական իրավունքի պարտադիր նորմերը՝ անողոք հալածելով Ղրիմի թաթարներին, ովքեր բացահայտ և խաղաղ կերպով քննադատում են Ռուսաստանի քաղաքականությունը թերակղզում և փաստացի ստիպելով բնակչությանը ընդունել Ռուսաստանի քաղաքացիություն, մինչդեռ մերժումը հղի է լուրջ հետևանքներով և այլ խտրականությամբ։ Մենք փաստագրեցինք ռուսական իշխանությունների՝ օկուպացված Ղրիմում տղամարդկանց զինվորական ծառայության զորակոչելու և համոզմունքի հիմնավորմամբ զինծառայությունից հրաժարվողներին քրեական պատասխանատվության ենթարկելու պրակտիկան, որը միջազգային մարդասիրական իրավունքի հերթական կոպիտ խախտումն է, որն արգելում է Ռուսաստանին ստիպել Ղրիմի բնակիչներին ծառայել իր զինված ուժերում: Մինչ օրս Ուկրաինան մի քանի միջպետական ​​բողոքներ է ներկայացրել Ստրասբուրգ, և ՄԻԵԴ-ը, հավանաբար, որոշ ժամանակ կպահանջի էության վերաբերյալ որոշումներ կայացնելու համար: Այնուամենայնիվ, կասկածից վեր է, որ դատարանի ներկայիս որոշումը ավելի մոտեցնում է պատասխանատվությունը Ղրիմում մարդու իրավունքների բազմաթիվ խախտումների համար, որոնք կատարվել են Ղրիմում Ռուսաստանի կողմից նրա վերահսկողության ժամանակաշրջանում։